นกม๊องค์กัด ทำไมถึงกัด และวิธีแก้ทีละขั้นโดยไม่เสียความไว้ใจ

นกม๊องค์ที่เคยเชื่องอยู่ดี ๆ วันดีคืนดีหันมากัดมือคนเลี้ยงจนเลือดซิบ เป็นเรื่องที่คนเลี้ยงแทบทุกคนเจอสักครั้ง หลายคนตกใจ เสียใจ และเริ่มกลัวนกตัวเอง จนความสัมพันธ์ที่สร้างมาหลายเดือนพังลงในไม่กี่วัน บทความนี้เขียนจากประสบการณ์เลี้ยงและเพาะม๊องค์พาราคีทมาหลายปี เพื่อให้มือใหม่เข้าใจว่าทำไมนกถึงกัด และแก้ยังไงโดยไม่ต้องทำร้ายความไว้ใจที่มีต่อกัน

นกม๊องค์กัดเพราะอะไร

นกม๊องค์กัดเพราะกลัว หวงอาณาเขต ถูกฝืนให้ทำสิ่งที่ไม่อยากทำ หรือกำลังอยู่ในช่วงฮอร์โมน ไม่ใช่เพราะนิสัยดุหรือเกลียดเจ้าของ การกัดเป็นภาษาสุดท้ายที่นกใช้เมื่อสัญญาณอื่นถูกมองข้ามไปหมดแล้ว

Monk Parakeet หรือที่ฝรั่งเรียกกันอีกชื่อว่า Quaker Parrot เป็นนกที่อยู่กันเป็นฝูงใหญ่และสร้างรังรวมในธรรมชาติ นิสัยหวงรังจึงฝังอยู่ในสายเลือด เมื่อมาอยู่ในบ้าน กรงและมุมโปรดกลายเป็นรังของมัน มือที่ยื่นเข้าไปในกรงจึงถูกมองเป็นผู้บุกรุกได้ง่ายมาก

สาเหตุที่เจอบ่อยในบ้านคนเลี้ยงไทย แยกได้ประมาณนี้

• กลัวและป้องกันตัว มือใหม่มักจับนกเร็วเกินไป จับจากด้านบน หรือคว้าตัวนกโดยไม่บอกล่วงหน้า นกที่หนีไม่ได้จึงเลือกกัด
• หวงกรงและหวงของ ยื่นมือเข้ากรงไปเปลี่ยนน้ำ หยิบของเล่น หรือแตะถ้วยอาหาร นกหลายตัวกัดเฉพาะตอนอยู่ในกรง แต่พอออกมาข้างนอกกลับเชื่องปกติ
• ถูกฝืน อยากเล่นต่อแต่ถูกจับกลับกรง อยากอยู่บนไหล่แต่ถูกบังคับให้ step up นกเรียนรู้เร็วมากว่ากัดแล้วคนจะปล่อย
• ฮอร์โมน ม๊องค์อายุประมาณ 1 ปีครึ่งถึง 2 ปีขึ้นไปจะเข้าช่วงพร้อมผสมพันธุ์ นกจะหวงคนโปรด หวงมุมมืด และกัดคนอื่นที่เข้าใกล้
• ไม่สบายหรือกำลังผลัดขน ขนอ่อนที่กำลังงอกจะเจ็บเมื่อถูกลูบ นกที่ปกติชอบให้เกาหัวจะหันมากัดทันที
• เรียนรู้ว่ากัดแล้วได้ผล กัดครั้งแรกคนกรีดร้อง สะบัดมือ นกได้ปฏิกิริยาที่ตื่นเต้น ครั้งต่อไปจึงกัดอีกเพราะสนุก

สังเกตว่าแทบทุกข้อเกิดจากสิ่งที่คนทำ ไม่ใช่นกเกิดมาดุ ข่าวดีคือถ้าคนเปลี่ยนวิธี นกก็เปลี่ยนตาม กรณีส่วนใหญ่ใช้เวลาไม่กี่สัปดาห์

ม๊องค์กัดเจ็บแค่ไหน และต่างจากการใช้ปากคลำยังไง

ม๊องค์กัดจริงเจ็บพอให้เลือดออกและเป็นรอยช้ำได้ แต่ไม่ถึงขั้นนิ้วขาดเหมือนนกใหญ่ ส่วนการใช้ปากคลำหรือจิกเล่นจะแค่จับเบา ๆ ไม่มีแรงบีบ

มือใหม่หลายคนเข้าใจผิดว่านกกัดตั้งแต่วันแรก ทั้งที่จริงนกแค่ใช้ปากคลำเพื่อสำรวจ นกแก้วใช้ปากเหมือนมือที่ 3 ใช้ทดสอบว่านิ้วที่ยื่นมามั่นคงพอจะเหยียบไหม ถ้าคุณสะดุ้งหรือดึงมือกลับตอนนั้น นกจะเรียนรู้ว่ามือคนไม่น่าไว้ใจ

วิธีแยกง่าย ๆ มี 3 ระดับ

• ใช้ปากคลำ ปากแตะนิ้วเบา ๆ ลิ้นดุน ไม่มีแรงบีบ ตัวนกผ่อนคลาย ขนเรียบ
• เตือน งับแล้วปล่อยเร็ว มีแรงพอให้รู้สึกแต่ไม่เป็นรอย มักมาพร้อมเสียงขู่หรือการถอยหลัง
• กัดจริง บีบแน่น ค้างไว้ บิดหัว หรือกัดซ้ำหลายครั้งติดกัน ขนพอง ตาหรี่ นี่คือนกที่ถูกดันจนสุดทาง

ถ้านกอยู่ในระดับใช้ปากคลำหรือเตือน ยังแก้ได้ง่ายมาก อย่าปล่อยให้ขึ้นไปถึงระดับกัดจริงบ่อย ๆ เพราะทุกครั้งที่กัดจริงแล้วได้ผล พฤติกรรมจะฝังลึกขึ้น

สัญญาณเตือนก่อนโดนม๊องค์กัด ที่คนเลี้ยงต้องอ่านให้ออก

นกม๊องค์แทบไม่เคยกัดโดยไม่เตือน ก่อนกัดจะมีภาษากายอย่างน้อย 1 ถึง 3 อย่างเสมอ ถ้าอ่านออกและถอยทัน จะไม่โดนกัดเลยตั้งแต่ต้น

ปัญหาคือสัญญาณพวกนี้เกิดเร็วมาก บางทีไม่ถึง 1 วินาที คนเลี้ยงที่ไม่เคยสังเกตจึงรู้สึกว่านกกัดขึ้นมาเฉย ๆ ลองใช้เวลาสัก 2 ถึง 3 วันแค่นั่งดูนกโดยไม่จับ แล้วคุณจะเริ่มเห็นรูปแบบ

สัญญาณที่เห็น	นกกำลังบอกอะไร	สิ่งที่ควรทำทันที
ขนพองทั้งตัว หัวโย้ไปข้างหน้า	กำลังขู่ พร้อมโจมตี	ถอยมือออก หยุดทุกอย่าง อย่าจ้องตา
รูม่านตาหดขยายสลับเร็ว	ตื่นเต้นสูง อาจดีหรือร้าย	หยุดนิ่ง ดูสัญญาณอื่นประกอบก่อนขยับต่อ
อ้าปาก ลิ้นแลบ ส่งเสียงขู่ต่ำ	เตือนครั้งสุดท้าย	ถอนมือช้า ๆ ปล่อยให้นกสงบก่อน
ถอยหลัง เบี่ยงตัวหนี หรือปีนขึ้นสูง	ไม่อยากมีส่วนร่วม	เลิกบังคับ กลับมาใหม่ในอีก 10 ถึง 15 นาที
ยืดคอ กางปีกเล็กน้อย ยืนกางขา	หวงพื้นที่	อย่าล้วงเข้ากรง เรียกนกออกมาข้างนอกก่อน
ปากงับอากาศ กัดคอน กัดของใกล้ตัว	หงุดหงิดสะสม	ให้ของกัดเล่น ลดสิ่งกระตุ้นรอบตัว
ขนราบเรียบ ตัวผอมสูง ตาเบิกโพลง	กลัว	ลดระดับตัวเองให้ต่ำลง พูดเบา ๆ ให้ระยะห่าง

จำง่าย ๆ ว่าถ้านกตัวพองและหัวพุ่งมาหา คือกำลังจะสู้ ถ้านกตัวลีบและถอยห่าง คือกำลังกลัว ทั้ง 2 แบบจบด้วยการกัดได้เหมือนกัน แต่วิธีแก้ต่างกัน แบบแรกต้องให้พื้นที่ แบบหลังต้องสร้างความมั่นใจ

นกแก้วกัด แก้ยังไง ทีละขั้นโดยไม่ทำลายความไว้ใจ

นกแก้วกัด แก้ยังไง คำตอบคือหยุดให้ผลตอบแทนกับการกัด แล้วค่อย ๆ สร้างสถานการณ์ที่นกเลือกเข้าหาคุณเองโดยไม่ถูกบังคับ ไม่ใช่การลงโทษ และไม่ใช่การจับให้นกยอมจำนน

ขั้นตอนนี้ใช้ได้ทั้งกับลูกป้อนที่เพิ่งเริ่มกัดและนกโตที่กัดมานาน ต่างกันแค่เวลาที่ใช้ ทำตามลำดับ อย่าข้ามขั้น

1. ขั้นที่ 1 หยุดทุกสถานการณ์ที่ทำให้โดนกัด 3 ถึง 7 วัน ถ้านกกัดตอนล้วงเข้ากรง ให้เปิดประตูแล้วรอให้นกออกมาเองก่อนค่อยทำความสะอาด ถ้ากัดตอนจับกลับกรง ให้ใช้วิธีล่อด้วยขนมแทน เป้าหมายคือตัดวงจรกัดแล้วได้ผลให้ขาด
2. ขั้นที่ 2 หาขนมที่นกยอมทำทุกอย่างเพื่อมัน ม๊องค์ส่วนใหญ่บ้าเมล็ดทานตะวัน ข้าวโพดต้ม หรือมิลเล็ตช่อ ทดสอบทีละอย่าง แล้วเก็บของโปรดอันดับ 1 ไว้ใช้ตอนฝึกเท่านั้น ห้ามให้ฟรีในถ้วยอาหาร
3. ขั้นที่ 3 ให้ขนมผ่านซี่กรงก่อน ยืนข้างกรงในระยะที่นกไม่พอง ยื่นขนมผ่านซี่กรง พูดเบา ๆ ทำวันละ 3 ถึง 5 ครั้ง ครั้งละไม่เกิน 5 นาที จนนกวิ่งมารอที่ซี่กรงทันทีที่เห็นคุณ
4. ขั้นที่ 4 เปิดประตูกรง ให้ขนมที่ปากประตู มืออยู่นอกกรง ถือขนมให้นกต้องเดินมาที่ประตูเพื่อกิน ยังไม่ต้องให้นกขึ้นมือ ทำจนนกยืนบนขอบประตูกินอย่างสบายใจ
5. ขั้นที่ 5 สอน step up ใหม่ด้วยการล่อ ไม่ใช่ดัน ถือขนมในมือ 1 ข้าง วางนิ้วชี้ของอีกข้างไว้ระดับหน้าอกนก ต่ำกว่าท้องเล็กน้อย ให้ขนมอยู่ไกลพอที่นกต้องก้าวขึ้นนิ้วถึงจะกินได้ พูดคำว่า step up ทุกครั้ง แล้วให้ขนมทันทีที่เท้าทั้ง 2 ข้างอยู่บนนิ้ว
6. ขั้นที่ 6 ขยายเวลาบนมือทีละน้อย เริ่มจาก 3 วินาทีแล้วให้กลับกรง ค่อยเพิ่มเป็น 10, 30 และ 60 วินาที ถ้านกเริ่มพองหรือจ้องมือ ให้ส่งกลับก่อนที่จะกัด จบทุกครั้งตอนที่นกยังอารมณ์ดี
7. ขั้นที่ 7 ทำให้การกลับกรงเป็นเรื่องดี ทุกครั้งที่ส่งนกเข้ากรง ให้ขนมชิ้นพิเศษที่ได้เฉพาะตอนเข้ากรงเท่านั้น นกจะเลิกต่อต้านการกลับกรงภายใน 1 ถึง 2 สัปดาห์

ตลอดกระบวนการ ถ้าโดนกัดให้วางนกลงบนคอนหรือโต๊ะเงียบ ๆ แล้วเดินออกจากห้อง 30 วินาทีถึง 1 นาที ไม่ต้องพูด ไม่ต้องมอง นี่คือบทลงโทษเดียวที่นกฝูงเข้าใจ คือการถูกฝูงเมิน

ห้ามตี ห้ามดีดปาก ห้ามพ่นน้ำใส่หน้า ห้ามเขย่ากรง วิธีพวกนี้อาจหยุดนกได้ชั่วคราว แต่นกจะจำมือคุณเป็นสิ่งอันตรายไปตลอด และม๊องค์เป็นนกที่จำนานมาก

ฝึกม๊องค์เชื่องใหม่หลังจากกัด ต้องใช้เวลานานแค่ไหน

ฝึกม๊องค์เชื่องกลับมาใหม่ใช้เวลาประมาณ 2 ถึง 6 สัปดาห์สำหรับลูกป้อนที่เพิ่งเริ่มกัด และ 2 ถึง 4 เดือนสำหรับนกโตที่กัดมานานหรือนกที่เคยถูกทำร้าย บางตัวเร็วกว่า บางตัวช้ากว่า ขึ้นกับความสม่ำเสมอของคนมากกว่าตัวนก

ตารางนี้เป็นแนวทางที่ผมใช้กับนกในบ้านตัวเองและนกที่ลูกค้าส่งกลับมาให้ช่วยดู ไม่ใช่สูตรตายตัว ถ้านกยังไม่ผ่านสัปดาห์ไหนก็อยู่สัปดาห์นั้นต่อ ไม่ต้องรีบ

ช่วงเวลา	เป้าหมาย	ทำอะไรบ้าง	ถือว่าผ่านเมื่อ
สัปดาห์ที่ 1	ลดความกลัว	นั่งใกล้กรง 15 ถึง 20 นาที วันละ 2 รอบ ให้ขนมผ่านซี่กรง ไม่ล้วงมือเข้ากรง	นกเดินมาที่ซี่กรงเองเมื่อเห็นคุณ
สัปดาห์ที่ 2	ไว้ใจมือ	เปิดประตู ให้ขนมที่ปากประตู มือนิ่งอยู่นอกกรง	นกกินขนมจากมือโดยขนไม่พอง
สัปดาห์ที่ 3 ถึง 4	step up ใหม่	ล่อขึ้นนิ้ว 3 ถึง 5 ครั้งต่อรอบ วันละ 2 ถึง 3 รอบ ค้างบนมือไม่เกิน 30 วินาที	นกก้าวขึ้นนิ้วเองเมื่อได้ยินคำสั่ง
สัปดาห์ที่ 5 ถึง 6	อยู่นอกกรงอย่างสงบ	พาออกมานั่งบนคอนข้างตัว 10 ถึง 15 นาที ฝึกกลับกรงด้วยขนม	นกกลับกรงเองเมื่อเห็นขนม ไม่ต้องไล่จับ
เดือนที่ 2 เป็นต้นไป	คงพฤติกรรม	เล่นด้วยวันละ 30 นาทีขึ้นไป สอนคำสั่งง่าย ๆ เพิ่ม ไม่ให้ขนมฟรี	ไม่มีการกัดจริงนาน 4 สัปดาห์ติดต่อกัน

สิ่งที่ทำให้ล้มเหลวบ่อยที่สุดคือคนในบ้านทำไม่เหมือนกัน บางคนฝึกดี ๆ อีกคนล้วงจับนกเล่นทุกเย็น นกจะสับสนและกลับไปกัด ต้องคุยกันทั้งบ้านให้ใช้วิธีเดียวกัน

อีกอย่างคืออย่าฝึกตอนนกหิวจัดหรืออิ่มจัด เวลาที่ดีที่สุดคือก่อนมื้อเช้าประมาณ 30 นาที และช่วงเย็นก่อนนอนที่นกเริ่มสงบ นกที่เพิ่งกินอิ่มไม่สนใจขนม ส่วนนกที่หิวมากจะกัดเพราะหงุดหงิด

สิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดเมื่อนกม๊องค์กัด

สิ่งที่ห้ามทำคือทุกอย่างที่ทำให้นกได้ปฏิกิริยาแรง ๆ หรือรู้สึกว่าชีวิตตกอยู่ในอันตราย เพราะทั้ง 2 อย่างสอนให้นกกัดหนักขึ้นในครั้งต่อไป

ผมเห็นคนเลี้ยงทำสิ่งเหล่านี้ด้วยความหวังดีมาเยอะ และเกือบทั้งหมดจบด้วยนกที่กัดหนักกว่าเดิม

• กรีดร้องหรือสะบัดมือแรง ๆ สำหรับนก นี่คือการแสดงที่สนุกที่สุดในวัน นกจะกัดอีกเพื่อดูซ้ำ ถ้าเจ็บให้กัดฟันแล้ววางนกลงเงียบ ๆ
• ดันปากหรือดีดปากนก นกจะเรียนรู้ว่ามือคือสิ่งที่ทำร้าย ความไว้ใจที่สร้างมาหายไปในครั้งเดียว
• จับตัวนกกดลง หรือห่อผ้าเพื่อให้ยอม วิธีนี้ได้ผลแค่ในความหมายว่านกตัวแข็งเพราะกลัว ไม่ใช่เชื่อง พอปล่อยเมื่อไหร่ก็กัดหนักกว่าเดิม
• ปล่อยให้กัดต่อไปโดยทนเจ็บ บางคนคิดว่าทนไปเรื่อย ๆ นกจะเลิกเอง ความจริงคือนกจะกัดแรงขึ้นเรื่อย ๆ จนกว่าจะได้ปฏิกิริยาที่ต้องการ
• เอานกไปขังในห้องมืดหรือคลุมกรงเป็นการลงโทษ นกไม่เชื่อมโยงการกัดเมื่อ 5 นาทีก่อนกับความมืดตอนนี้ ได้แค่ทำให้นกเครียด
• ให้เด็กเล็กยื่นมือเข้ากรง ม๊องค์กัดเด็กเจ็บกว่าผู้ใหญ่และเด็กจะกรีดร้อง ทำให้พฤติกรรมฝังเร็วมาก ให้เด็กให้ขนมผ่านซี่กรงเท่านั้นจนกว่านกจะนิ่ง

ถ้าเผลอทำไปแล้ว ไม่ต้องรู้สึกผิดจนเลิกเลี้ยง กลับไปเริ่มที่ขั้นที่ 1 ใหม่ นกม๊องค์ให้อภัยได้ถ้าคุณสม่ำเสมอพอ แค่อาจใช้เวลานานกว่าเดิม

ม๊องค์เข้าช่วงฮอร์โมนแล้วกัด ต้องทำยังไง

ช่วงฮอร์โมนต้องลดสิ่งกระตุ้นการผสมพันธุ์ คือลดชั่วโมงแสง ลดอาหารพลังงานสูง ไม่ลูบหลังและใต้ปีก และเอามุมมืดกับกล่องออกจากกรง อาการกัดจะลดลงเองภายใน 2 ถึง 4 สัปดาห์ในนกส่วนใหญ่

นกม็องค์เพศผู้และเพศเมียเข้าช่วงนี้ได้ทั้งคู่ นกที่เลี้ยงเดี่ยวมักจับคู่กับคนโปรดในบ้าน แล้วกัดคนอื่นที่เข้าใกล้คนนั้น หรือกลับกัน คือกัดคนโปรดเมื่อคนโปรดไปแตะคนอื่น อาการนี้ไม่ใช่นกเสียนิสัย เป็นเรื่องธรรมชาติที่จัดการได้

สิ่งที่ผมทำกับนกในบ้านช่วงนี้

• คลุมกรงให้นกนอน 12 ชั่วโมงเต็มต่อคืน แสงที่ยาวเกินนั้นกระตุ้นให้นกคิดว่าถึงฤดูทำรัง
• งดข้าวโพด เมล็ดทานตะวัน และผลไม้หวานสัก 2 ถึง 3 สัปดาห์ เพิ่มผักใบเขียวและอาหารเม็ดแทน
• ลูบได้แค่หัวและคอ ห้ามลูบหลัง ปีก และโคนหาง เพราะเป็นการกระตุ้นทางเพศโดยตรง
• เอากล่องนอน ชามใหญ่ กระดาษฉีก และทุกอย่างที่นกเอาไปสุมเป็นรังออกจากกรง ม๊องค์เป็นนกสร้างรังตัวยง ให้วัสดุแค่นิดเดียวก็เริ่มสร้าง
• ย้ายตำแหน่งกรงหรือจัดของเล่นใหม่ทุก 3 ถึง 4 วัน เพื่อไม่ให้นกยึดพื้นที่จนหวง
• ให้คนที่นกไม่ค่อยชอบเป็นคนให้ขนมชิ้นโปรดแทนคนโปรด เพื่อกระจายความผูกพัน

ถ้านกอายุเกิน 2 ปีแล้วกัดหนักเฉพาะช่วงต้นปีถึงกลางปี ให้จดไว้ ปีถัดไปคุณจะเตรียมตัวได้ก่อน 2 ถึง 3 สัปดาห์ และผ่านช่วงนี้ไปได้โดยแทบไม่โดนกัด

ลูกป้อนกับนกโต แบบไหนมีโอกาสกัดน้อยกว่า

ลูกป้อนที่รับมาตอนอายุ 5 ถึง 8 สัปดาห์มีโอกาสกัดน้อยกว่าในช่วงแรก แต่ไม่ได้แปลว่าจะไม่กัดตลอดไป ลูกป้อนที่ถูกตามใจและไม่เคยถูกสอนขอบเขต พออายุ 6 ถึง 8 เดือนก็เริ่มกัดได้เหมือนกัน

ส่วนนกโตที่รับต่อมาจากบ้านอื่น มักมีประวัติที่คุณไม่รู้ อาจเคยถูกจับแรง เคยถูกทิ้งในกรงนาน ๆ นกพวกนี้ต้องใช้เวลาสร้างความไว้ใจนานกว่า แต่พอเชื่องแล้วมักเชื่องมั่นคงกว่าลูกป้อนที่ถูกโอ๋ เพราะมันเลือกคุณด้วยตัวเอง

สำหรับคนที่กำลังเลือกซื้อ ช่วงนี้ลูกป้อนเขียวธรรมดาราคาประมาณ 5,000 ถึง 9,000 บาท เขียว split ประมาณ 10,000 ถึง 16,000 บาท บลูประมาณ 15,000 ถึง 25,000 บาท ส่วน Opaline, Turquoise, Lutino และ combination อยู่ที่ 20,000 ถึง 40,000 บาท ราคาเปลี่ยนตามฤดู ความเชื่อง และพันธุกรรมของพ่อแม่ อย่าซื้อเพราะสีอย่างเดียว ให้ดูว่านกยอมขึ้นมือคนแปลกหน้าไหม ขนพองหรือเปล่าเมื่อคุณเข้าใกล้

ไม่ว่าจะเลือกแบบไหน สิ่งที่ตัดสินว่านกจะกัดหรือไม่คือ 3 เดือนแรกในบ้านคุณ ถ้าคุณตั้งขอบเขตชัด ให้รางวัลเมื่อนกทำดี และไม่ฝืนนกเมื่อนกบอกว่าไม่ ม๊องค์พาราคีทเกือบทุกตัวจะกลายเป็นนกที่เกาะไหล่คุณได้อย่างสบายใจไปอีก 20 ปี